भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक
जी डी बापू लाड हे कुंडल, महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यसैनिक आणि समाजसुधारक होते. त्यांनी आपले जीवन समाजसेवेसाठी समर्पित केले. एका गरीब शेतकरी कुटुंबात वाढलेल्या बापूंनी दारिद्र्य आणि सामाजिक विषमतेची आव्हाने पहिल्यांदाच पाहिली. प्रतिष्ठित जातीचे असूनही बापूंना अस्पृश्यांसारखी कठोर वागणूक मिळाली त्यामुळे ते सामाजिक न्यायाचे कट्टर समर्थक बनले.
जी डी बापू लाड चरित्र
| पूर्ण नाव | श्री. गणपती दादा लाड (जी डी बापू लाड) |
| लोकप्रिय नाव | जी डी बापू |
| व्यवसाय | समाजसुधारक |
| ओळख | • भारताचे ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसैनिक • सातारा प्रतिसरकारच्या तुफानसेनेचे सरसेनापती • मराठवाडा मुक्ती संग्रामाचे संघटक • संयुक्त महाराष्ट्राच्या लढ्याचे आघाडीचे भागीदार • शेतकरी-कष्टकऱ्याचे झुंजार नेते • माजी सदस्य विधानसभा आणि विधान परिषद, महाराष्ट्र राज्य • क्रांती उद्योग आणि शिक्षण समूहाचे शिल्पकार |
| वय | 89 वर्षे (2011 पर्यंत) |
| जन्म | ४ डिसेंबर १९२२ |
| मृत्यू | 14 नोव्हेंबर 2011 |
| जन्मस्थान | कुंडल, महाराष्ट्र |
| मूळ गाव | कुंडल, महाराष्ट्र |
त्याचे कुटुंब आणि नातेवाईक
| वडील | दादा रामजी लाड |
| आई | सारजा दादा लाड |
| भाऊ | N/A |
| बहीण | N/A |
| बायको | विजया गणपती लाड |
त्याचे शिक्षण आणि शाळा, कॉलेज
| शैक्षणिक पात्रता | प्राथमिक शिक्षण, मॅट्रिक, पुणे येथील आयुर्वेद महाविद्यालयात प्रवेश घेतला |
| शाळा | कुंडलमध्ये प्राथमिक शिक्षण; सिक्का बोर्डिंग, निपाणी |
| महाविद्यालय / विद्यापीठ | आयुर्वेद महाविद्यालय, पुणे |
शिक्षण आणि सुरुवातीचे जीवन
जी डी बापू लाड यांनी त्यांचे प्राथमिक शिक्षण कुंडल येथील औंध संस्थानच्या शाळेत पूर्ण केले. महात्मा गांधींनी स्थापन केलेल्या निपाणी येथील सिक्का बोर्डिंगमध्ये त्यांनी उच्च माध्यमिक शिक्षण सुरू ठेवले. पुढे औंध बोर्डिंग येथे राहून ते मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाले. उच्च शिक्षणासाठी जी डी बापू लाड यांनी पुण्याच्या आयुर्वेद महाविद्यालयात प्रवेश घेतला.
स्वातंत्र्य चळवळीतील सहभाग
1942 मध्ये आयुर्वेद महाविद्यालयात दुसऱ्या वर्षात असतानाच महात्मा गांधींनी भारत छोडो आंदोलनाची हाक दिली. पुण्यातील निषेध मोर्चात जी डी बापू लाड सक्रियपणे सहभागी झाले होते, जिथे ब्रिटिश पोलिसांनी नि:शस्त्र मोर्चेकऱ्यांवर गोळीबार व लाठीहल्ला केला. त्यावेळी जी डी बापू लाड हे नशीब बलवत्तर म्हणून वाचले. देशभक्तीने प्रेरित होऊन, त्यांनी कॉलेज सोडून कुंडलला परतले आणि भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी आपले संपूर्ण जीवन समर्पित केले.
स्वातंत्र्यासाठी क्रांतिकारक संघर्ष
कुंडलमध्ये, जी डी बापू लाड यांनी क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या स्वातंत्र्य आंदोलनाला पाठिंबा देण्यासाठी तरुणांना संघटित केले. तासगाव आणि इस्लामपूर येथे झालेल्या मोर्च्यात त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. इस्लामपूरच्या कचेरीवर काढलेल्या मोर्चात ब्रिटिश पोलिसांनी चार निशस्त्र आंदोलकांना ठार मारले. जी डी बापू लाड यांनी इंग्रजांना धडा शिकविण्यासाठी स्वातंत्र्य लढा तीव्र करण्याचा संकल्प केला. भारताला स्वतंत्र करण्यासाठी सशस्त्र प्रतिकार करणे आवश्यक आहे असे क्रांतिकारकांना वाटू लागले. क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली जी डी बापू लाड यांनी संघर्षासाठी, शस्त्रे गोळा करण्यासाठी हिंसक कारवाया केल्या.
प्रतिसरकारची निर्मिती
जी डी बापू लाड यांनी कुंडल येथे लष्करी प्रशिक्षण केंद्र उभारले आणि दक्षिण सातारा जिल्ह्यातील हजारो तरुणांना सशस्त्र संघर्षाचे प्रशिक्षण दिले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे “तुफान सेने” (तुफान दल)ची स्थापना झाली. या तुफान सेनेमार्फत सामाजिक सुधारणा केल्या. गरीब, शेतकरी आणि मजुरांना शोषणातून मुक्त केले आणि जमीनदार, सावकार आणि पोलिसांविरुद्ध त्यांना संरक्षण दिले.
लोक न्यायालय आणि क्रांतिकारी कृती
जी डी बापू लाड यांच्या नेतृत्वाखाली, तुफान दलाचा (तुफान सेना) विस्तार झाला. जनता कोर्ट आयोजित केली जात आणि दोषींना शिक्षा केली जात. ब्रिटिश राजवटीला आव्हान देण्यासाठी प्रतिसरकारची चळवळ पुरेशी शक्तिशाली ठरली आणि विजयाताईंशी त्यांचा विवाह वसाहतवादी सत्तेविरुद्ध क्रांतिकारक कायद्याचे प्रतीक ठरले. ब्रिटिशांनी त्याला दडपण्याचा प्रयत्न केला तरीही, सरकारविरोधी चळवळीला (प्रतिसरकार) महिलांसह सर्व स्तरातून व्यापक पाठिंबा मिळाला.
प्रतिसरकारचा विस्तार
जी डी बापू लाड यांनी आपली प्रतिसरकार चळवळ महाराष्ट्रभर वाढवली. बेळगाव, कोल्हापूर, मुंबई आणि इतर शहरांमध्ये युवा संघटना स्थापन केल्या. आझाद गोमंतक दलाची स्थापना करून जी डी बापू लाड यांनी गोवा मुक्ती चळवळीतही भूमिका बजावली.
मराठवाडा मुक्ती संग्राम
भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर, जी डी बापू लाड यांनी मराठवाड्यात रझाकार सैन्याविरुद्ध लढा सुरू ठेवला. लष्करी प्रशिक्षण शिबिरे स्थापन केली आणि इर्ले गावात प्रतिसरकारची प्रतिसत्ता स्थापन केली. अखेरीस भारत सरकारने हस्तक्षेप केला, हैदराबादला भारतात समाविष्ट केले आणि संघर्ष संपवला.
स्वातंत्र्योत्तर कार्य आणि वकिली
जी डी बापू लाड यांचा न्यायासाठीचा लढा स्वातंत्र्यानंतरही सुरूच होता. त्यांनी शेतकरी, मजूर आणि गरीब यांच्या हक्कांचे रक्षण करण्यासाठी कार्य केले. वाजवी किंमत, शैक्षणिक प्रवेश आणि उत्तम उपजीविकेसाठी पाठपुरावा केला. त्यांनी शिक्षणाचे राष्ट्रीय जीवनातील महत्त्वाचे स्थान लक्षात घेऊन शैक्षणिक संस्था आणि सहकारी संस्था स्थापन करून आजही त्या निष्ठेने पुढे नेत आहेत. ज्यात क्रांती सहकारी साखर कारखाना देखील समाविष्ट आहे, ज्याला राज्य आणि राष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे.
ओळख आणि वारसा
सामाजिक न्याय आणि स्वातंत्र्यासाठी जी डी बापू लाड यांच्या आजीवन वचनबद्धतेमुळे त्यांना ए. पी. जे. अब्दुल कलाम आणि पृथ्वीराज चव्हाण यांच्यासारख्या नेत्यांकडून भूषविण्यात आले. 9 ऑगस्ट 2003 रोजी, भारताच्या मुक्तीसंग्रामातील त्यांच्या योगदानाबद्दल त्यांना “संघर्षयात्री” म्हणून सन्मानित करण्यात आले. १२ मार्च २०११ रोजी त्यांना मानद डी. लिट. पदवी शिवाजी विद्यापीठातून प्रदान करण्यात आली. १४ नोव्हेंबर २०११ रोजी जी डी बापू लाड यांचे निधन झाले. परंतु त्यांच्या धैर्याचा आणि समर्पणाचा वारसा भावी पिढ्यांना आजही प्रेरणा देत आहे.
प्रख्यात स्वातंत्र्यसैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्ते यांचा जीवन प्रवास – क्रांतिअग्रणी डॉ. जी डी बापू लाड
| 4 डिसेंबर 1922 | कुंडल येथे शेतकरी कुटुंबात जन्म. |
| 1935 | कुंडल येथे प्राथमिक शिक्षण इयत्ता 4 थी पर्यंत. |
| 1936 | महात्मा गांधींनी स्थापन केलेल्या सिक्का बोर्डिंग स्कूलमध्ये इयत्ता 5 वी साठी निपाणी येथे प्रवेश घेतला. |
| 1940 | औंध संस्थानच्या हायस्कूलमधून मॅट्रिक उत्तीर्ण. |
| 1941 | पुणे येथील टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाशी संलग्न असलेल्या आयुर्वेदिक महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. |
| 9 ऑगस्ट 1942 | स्वातंत्र्य संग्रामासाठी शिक्षण सोडून ९ ऑगस्ट १९४२च्या भारत छोडो आंदोलनात भाग घेतला. |
| 2 सप्टेंबर 1942 | तासगाव कचेरीवरील मोर्चाचे नेतृत्व केले. |
| 10 सप्टेंबर 1942 | इस्लामपूर कचेरीवरील मोर्चाचे नेतृत्व केले. |
| 1942-1945 | कुंडल येथे कविवर्य आणि लेखक ग. दि. माडगूळकर यांच्या सहवासात, त्यांच्या ‘बलवंत’ नावाच्या नाटकात नायकाची भूमिकाही केली. |
| 1943 | स्वातंत्र्य चळवळीला मदत करण्यासाठी कुंडल बँक लुटली. |
| 7 जून 1943 | शेणोली येथे पे-स्पेशल ट्रेन १८ साथीदारांच्या मदतीने लुटली. त्या दरोड्याच्या १९,००० रुपयांमधून, चळवळीसाठी गोव्यातून शस्त्रे आणली आणि फरार घोषित केले. |
| 1943 | भूमिगत |
| 14 एप्रिल 1944 | धुळे खजिना लूट, क्रांतिवीर नागनाथअण्णा नायकवडी, उत्तमराव पाटील व अन्य साथीदारांच्या समवेत चिमठाणा जि. धुळे येथे ५.५० लाख रुपयांची लूट व त्यासाठी संघर्ष. |
| मे 1944 | ब्रिटिश सरकारचे राजकीय गुन्हेगार घोषित. कुंडल येथे लष्करी प्रशिक्षण केंद्राची स्थापना. जनता कोर्टाची स्थापना. |
| जून 1944 | सातारा जिल्ह्यात प्रतिसरकारच्या स्थापनेत क्रांतिसिंह नाना पाटील यांच्या समवेत सक्रिय सहभाग. प्रतिसरकार चळवळीअंतर्गत युद्ध मंडळ, धोरण, न्याय, शिक्षण, स्वच्छ गाव, रस्ते बांधणी, पिकांचे संरक्षण आदीबाबत नियोजनबद्ध कार्यतंत्र विकसित केले. जे लोक दलित आणि महिलांवर आर्थिक, सामाजिक किंवा राजकीय अत्याचार करत होते त्यांना शिक्षा करणाऱ्या जनता कोर्टात महत्वपूर्ण सहभाग. प्रतिसरकारच्या तुफान सेनेचे फील्डमार्शल म्हणून शौर्यशाली कार्य. |
| 25 मे 1945 | विजयाताई यांच्याशी रात्री ११.४५ वाजता हजारो तुफान सैनिकांच्या उपस्थितीत वधुवरांनी एकमेकांना रक्ताचे टिळे लाऊन गांधी पद्धतीने विवाह संपन्न. विवाहास ग. दि. माडगूळकर, वामनराव चोरघडे, उत्तमराव पाटील आदी मान्यवर उपस्थित. |
| 1945 | आझाद गोमंतक दलाला साहाय्य. |
| डिसेंबर 1946 | म्हापुसा (गोवा) कचेरीवर बॉम्बफेक. |
| मे 1947 | निजामाविरुद्धच्या मराठवाड्यातील सशस्त्र आंदोलनात सहभाग. जनजागृती दौरे आणि शेतकरी शिबिरे आयोजित केली. |
| 3 ऑगस्ट 1947 | शेतकरी आणि कामगार संघ स्थापनेसाठी पुढाकार. इगतपुरी, जि. नाशिक येथे शेतकऱ्याच्या आंदोलनात सहभाग |
| 15 ऑगस्ट 1947 | भारत स्वतंत्र झाला. |
| 3 ऑगस्ट 1948 | मराठवाडा चळवळीसाठी शस्त्रे पुरविण्यात सक्रिय सहभागामुळे मोरारजी-खेर सरकारचा खटला, अटक वॉरंट व फरार गुन्हेगार घोषित. |
| नोव्हेंबर 1948 | शेंदुरजणे जि. सातारा येथे अटक. |
| 1948-1950 | येरवडा, नाशिक आणि सांगली येथे कारावास. येरवडा तुरुंगात ग्रंथ वाचनाने साम्यवादाकडे आकर्षित. नाशिक येथील तुरुंगात कॉ. एस. ए. डांगे, शाहीर अमर शेख यांचा सहवास. |
| नोव्हेंबर १९५० | तुरुंगातून सुटका. |
| 1955 | गोवा सत्याग्रहात सक्रिय सहभाग. |
| 1955 | मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत सक्रिय सहभाग. |
| 1957-1962 | संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेमार्फत तासगाव मतदारसंघातून विधानसभेवर निवड. याकाळात शेतकरी, कष्टकऱ्यांच्या हित रक्षणासाठी विधानसभा सदस्य म्हणून देदीप्यमान कामगिरी. |
| 1960 | महाराष्ट्र आणि कर्नाटक सीमा लढ्यात सहभाग. |
| 28 मे 1961 | शेतकरी कामगार पक्षाच्या अंबेजोगाई अधिवेशनात सरचिटणीस पदी निवड. |
| 1962-1967 | शे. का. पक्षातर्फे महाराष्ट्र राज्य विधान परिषदेचे सदस्य म्हणून निवड. |
| 1963 | शेतकऱ्यांच्या कृषी उत्पादनांना किफायतशीर किंमत मिळाला पाहिजे यासाठी एक लाख शेतकऱ्यांच्या मोर्चाचे नेतृत्व केले. |
| 1965 | महागाई व अन्नटंचाई विरोधी संयुक्त लढ्यात पुढाकार व तुरुंगवास, महाराष्ट्रातील खंडकरी शेतकरी संघटनेची स्थापना. |
| 1966-1967 | मुंबईमध्ये झोपडपट्टीत राहणाऱ्यांची संघटना स्थापण्यात पुढाकार. |
| 1972 | दुष्काळाच्या परिस्थितीत जिल्हा आणि राज्य पातळीवरील चळवळीचे नेतृत्व. |
| 1972 | किर्लोस्कर कंपनीच्या सहकार्याने कुंडलसाठी पाणीपुरवठा योजना कार्यान्वित. |
| 1975 | आणीबाणीच्या काळात पोलिसांच्या निरीक्षणाखाली. |
| 1976 | सत्येश्वर सहकारी पाणीपुरवठा योजना कार्यान्वित. |
| 1978 | महाराष्ट्र राज्य किसान सभेचे १९८५ पर्यंत अध्यक्ष आणि संघटक. |
| 10 जानेवारी 1983 | एस. एम. जोशी, राजारामबापू पाटील, बाबा आढाव, डी. बी. पाटील यांच्या उपस्थितीत बापूंचा षष्ट्यब्दीपूर्ती सोहळा संपन्न. |
| 1985 | अखिल भारतीय किसान सभेचे उपाध्यक्ष. |
| 9 ऑगस्ट 1986 | पेटलेले परतंत्र्य आणि धुमस्ते स्वातंत्र्य या आत्मचरित्राचे कॉम्रेड श्रीपाद अमृत डांगे यांच्या हस्ते व जयंतराव टिळक यांच्या अध्यक्षतेखाली प्रकाशन. (या पुस्तकाची प्रस्तावना तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांनी लिहिली आहे.) |
| 1988 | बसवेश्वर सहकारी पाणीपुरवठा संस्था आणि तुपारी-दह्यारी-घोगाव-गणेशवाडी सहकारी पाणीपुरवठा संस्था कार्यान्वित. |
| 1993 | क्रांती सहकारी साखर कारखाना लि., कुंडलची निर्मिती. |
| 1998 | कुंडल येथे क्रांती सहकारी साखर कारखान्याचा भूमिपूजन सोहळा महाराष्ट्र राज्याचे तत्कालीन मुख्यमंत्री माननीय मनोहर जोशी, यांच्या हस्ते संपन्न. |
| 2000 | मा. जयंत पाटील, अर्थमंत्री, महाराष्ट्र राज्य यांच्या हस्ते क्रांती सहकारी साखर कारखान्याचा पायाभरणी समारंभ संपन्न. |
| 2001 | महाराष्ट्र राज्य सरकारने क्रांतिसिंह नाना पाटील जन्मशताब्दी समितीचे उपाध्यक्ष म्हणून नियुक्ती केली. |
| 1 नोव्हेंबर 2002 | खा. शरदचंद्रजी पवार यांच्या हस्ते क्रांती सहकारी साखर कारखान्याचा प्रथम गळित हंगाम शुभारंभ. |
| 9 ऑगस्ट 2003 | ऑगस्ट क्रांतिदिनानिमित्त राष्ट्रपती भवनामध्ये आयोजित स्वातंत्र्य सैनिकांच्या सत्कारामध्ये तत्कलीन राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या हस्ते जी. डी. बापूंचा सत्कार संपन्न. |
| 25 फेब्रुवारी 2011 | मा. जयंतराव पाटील यांच्या हस्ते विश्व जागृती मंडळ, सांगलीच्या ‘सांगली भूषण पुरस्काराने’ सन्मानित. |
| 22 मार्च 2011 | शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूर तर्फे कुलगुरू डॉ. एन. जे. पवार व मुख्यमंत्री मा. पृथ्वीराज चव्हाण यांच्या उपस्थितीत डी. लीट. पदवीने सन्मान. |
| 14 नोव्हेंबर 2011 | वयाच्या 89 व्या वर्षी निधन. |
सोशल मीडिया हँडल्स
| वेबसाइट | आता भेट द्या |
| YouTube | आता भेट द्या |
| फेसबुक | आता भेट द्या |
| एक्स | आता भेट द्या |
Related Articles
Also Read About शरद भाऊ लाड : समाजसेवक व युवा नेतृत्व
धन्यवाद!
